Sytuacja Pacjentów z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc w dobie pandemii COVID-19

Światowa Organizacja Zdrowia 11 marca 2020 roku ogłosiła pandemię COVID-19, choroby wywoływanej przez nowego wirusa SARS-CoV-2. Do charakterystycznych objawów zakażenia tym patogenem zaliczane są: gorączka, kaszel, duszność. Sam przebieg  COVID-19 jest zróżnicowany: od bezobjawowego, przez łagodną chorobę układu oddechowego przypominającą  przeziębienie, po ciężkie zapalenie płuc z zespołem ostrej niewydolności oddechowej. Wysokie powinowactwo  wirusa SARS-CoV-2 do układu oddechowego wzbudza obawę, iż osoby z przewlekłymi chorobami płuc są szczególnie podatne na zarażenie. Jednym z takich schorzeń wzbudzających dodatkową ostrożność  jest przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) czyli postępująca choroba płuc, powodująca duszność z okresami zaostrzeń i predysponująca do poważnych chorób. Szacuje się, że POChP występuje u około 10% populacji osób po 40. roku życia – w Polsce jest to ok. 2 mln osób. POChP jest nieuleczalna, ale prawidłowe leczenie może złagodzić objawy, poprawić jakość życia i zmniejszyć ryzyko śmierci. 

Pacjenci z POChP w grupie zwiększonego ryzyka zachorowań na COVID-19?

Podsumowując aktualne dane literaturowe, zachorowania na COVID-19 w grupie pacjentów chorych na POChP nie są tak częste jak się spodziewano. Dostępne wyniki badań prowadzonych w Chinach wskazują, iż spośród pacjentów przyjmowanych do szpitala z potwierdzoną infekcją COVID-19 częstość występowania POChP wahała się od 0% do 10%. Dane z innych krajów są podobne – w USA: w Nowym Jorku szacunki wahają się od 2,4% do 14%, a we Włoszech od 5,6% do 9,2%. Niestety, istnieje coraz więcej dowodów potwierdzających ciężki przebieg i zwiększone ryzyko zgonu pacjentów z COVID-19 i POChP. Meta-analiza obejmująca badania nad zakażeniem SARS‐CoV‐2 od grudnia 2019 roku do 22 marca 2020 roku, wskazuje, że zdiagnozowana wcześniej POChP wiąże się z czterokrotnie wyższym ryzykiem wystąpienia ciężkiego przebiegu COVID‐19. Badania analizujące choroby współistniejące u 1590 pacjentów z COVID-19 w Chinach wykazały, że POChP występowała wśród 62,5% ciężkich przypadków i 25% zmarłych. W wieloośrodkowym badaniu chińskim chorzy na POChP stanowili 15,7% pacjentów w stanie krytycznym, ale tylko 2,3% pacjentów w stanie średnim. Kolejna analiza wskazuje starszy wiek, współistniejącą niewydolność serca oraz palenie tytoniu jako czynniki podwyższające ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 i zwiększonej śmiertelności u pacjentów z POChP. Jak więc udało zachować się dosyć niską zachorowalność wśród chorych na POChP?

Rola receptora ACE2

SARS-CoV-2 wykorzystuje receptor ACE2 celem wejścia do błony śluzowej żywiciela i wywołania aktywnej infekcji.  Podjęto zatem badania w celu ustalenia poziomu ekspresji genów ACE2 w drogach oddechowych osób z POChP. W rezultacie ekspresja ACE2 w komórkach nabłonka dolnych dróg oddechowych była istotnie zwiększona u pacjentów z POChP. Co to oznacza? Badania na myszach wykazały, iż zwiększona ekspresja receptora ACE2 chroni zwierzęta przed ciężkim uszkodzeniem płuc. Jeszcze nie wiadomo, czy to protekcyjne działanie dotyczy również pacjentów z POChP. Z drugiej strony, zwiększona liczba receptorów ACE2 może sprzyjać zakażeniom koronawirusem. Do dnia dzisiejszego żadna z tych teorii nie została potwierdzona.

Wpływ leków zażywanych przez pacjentów z POChP

Kolejnym analizowanym czynnikiem jest wpływ leków stosowanych przez pacjentów z POChP na zachorowalność i przebieg COVID-19. Z jednej strony badania donoszą o niekorzystnym wpływie wziewnych glikokortykosteroidów ICS stosowanych w POChP. Zwiększają one bowiem ryzyko infekcji górnych dróg oddechowych oraz zapalenia płuc. Z drugiej strony, istnieją dowody sugerujące  korzystne działanie  ICS w infekcjach spowodowanych koronawirusem: w badaniach in vitro wykazano, że wstępne poddanie komórek nabłonka oddechowego budezonidem w połączeniu z glikopironium i formoterolem ma działanie hamujące replikację koronawirusa i produkcję cytokin. Obecnie brakuje dowodów na to, czy przedchorobowe lub dalsze podawanie ICS jest czynnikiem niekorzystnym lub korzystnym w ostrych infekcjach dróg oddechowych wywołanych przez koronawirusa.

A może po prostu prewencja i dobra kontrola choroby?

W związku z niejednoznacznymi wynikami badań dotyczących stosowania wziewnych glikokortykosteroidów w infekcjach koronawirusem SARS-CoV-2, zalecenia sugerują kontynuację dotychczasowego leczenia pacjentów z POChP, jeśli tylko zapewni im ono dobrą kontrolę nad chorobą. Zaostrzenia POChP pogarszają bowiem komfort życia, rokowanie choroby oraz zwiększają śmiertelność w przypadku hospitalizacji, także w razie infekcji COVID-19. Być może również izolacja i stosowanie środków ochrony osobistej na początku pandemii uchroniły pacjentów z POChP przed zachorowaniem. Z tego powodu wciąż zaleca się je pacjentom chorującym na przewlekłe choroby układu oddechowego.

Dotychczasowy wpływ pandemii na pacjentów z POChP w Polsce nie został oceniony. Prawdopodobnie część z nich w przypadku zaostrzeń unikała hospitalizacji w obawie przed zachorowaniem na COVID-19. Ograniczono bezpośrednie wizyty i rehabilitację oddechową, co mogło znacznie pogorszyć komfort życia pacjentów. W dobie pandemii, kiedy bezpośredni kontakt z lekarzem został ograniczony, ważne jest utrzymanie wysokiej jakości teleporad i zdalnej komunikacji ze specjalistą. Należy również zwrócić szczególną uwagę na edukację pacjentów w zakresie przestrzegania zaleceń medycznych dotyczących leczenia POChP i prewencji infekcji układu oddechowego. 

Nota o autorze:
Marta Szymańska
Studentka V roku kierunku lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. W przyszłości planuje rozpocząć specjalizację z chorób wewnętrznych. 

Bibliografia:
[1] https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/komunikat-dla-pacjentow-w-zwiazku-ze-swiatowym-dniem-pochp-18-listopada-2015-r-,6779.html 
[2] Medycyna praktyczna, Koronawirus (COVID-19) – najnowsze informacje;(26.10.2020)
[3] World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Key facts https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd) (1.12.2017)
[4] Imai Y, Kuba K, Rao S, et al. Angiotensin-converting enzyme 2 protects from severe acute lung failure. Nature 2005; 436: 112–116. 
[5] Janice M. Leung,1,2,3 Chen X. Yang,1,2,3 Anthony Tam,1,2,3 Tawimas Shaipanich,2,3 Tillie-Louise Hackett,2,3,4 Gurpreet K. Singhera,1,2,3 Delbert R. Dorscheid,1,2,3 and Don D. Sin1,2,3; ACE-2 expression in the small airway epithelia of smokers and COPD patients: implications for COVID-19. (05.2020)
[6] Yang M, Chen H, Zhang Y, Du Y, Xu Y, Jiang P, Xu Z; Long-term use of inhaled corticosteroids and risk of upper respiratory tract infection in chronic obstructive pulmonary disease: a meta-analysis. Inhal Toxicol. (04.2017)
[7] Yamaya M, Nishimura H, Deng X, Sugawara M, Watanabe O, Nomura K, Shimotai Y, Momma H, Ichinose M, Kawase T; Inhibitory effects of glycopyrronium, formoterol, and budesonide on coronavirus HCoV-229E replication and cytokine production by primary cultures of human nasal and tracheal epithelial cells. Respir Investig; (05.2020)
[8] David M.G. Halpin,1,2 Dave Singh,2,3 and Ruth M. Hadfield2,4; Inhaled corticosteroids and COVID-19: a systematic review and clinical perspective; (7.05.2020)
[9] Qianwen Zhao, 1 Meng Meng, 2 Rahul Kumar, 3 Yinlian Wu, 4 Jiaofeng Huang, 4 Ningfang Lian, 5 Yunlei Deng, 6 and Su Lincorresponding author 4; The impact of COPD and smoking history on the severity of COVID‐19: A systemic review and meta‐analysis; (17.05.2020)
[10] Janice M. Leung,1,2 Masahiro Niikura,3 Cheng Wei Tony Yang,1 and Don D. Sin1,2; COVID-19 and COPD; (17.08.2020)
[11] Fatemeh Javanmardi,Abdolkhalegh Keshavarzi,Ali Akbari,Amir Emami ,Neda Pirbonyeh; Prevalence of underlying diseases in died cases of COVID-19: A systematic review and meta-analysis; (23.10.2020)
[12] Desirée Graziani1 ,Joan B Soriano 2,3,4OrcID,Carlos Del Rio-Bermudez 5OrcID,Diego Morena 1,Teresa Díaz 5,María Castillo 1,Miguel Alonso 1,Julio Ancochea 2,3,4,Sara Lumbreras 6OrcID andJosé Luis Izquierdo 1,7,*OrcID;  Characteristics and Prognosis of COVID-19 in Patients with COPD; (08.09.2020)

Przegląd: Z powodu pandemii nowotwory będą wykrywane w późniejszym stadium rozwoju

Pandemia COVID-19 utrudniła wykrywanie i leczenie chorób onkologicznych. W efekcie wielu chorych w naszym kraju zostanie później zdiagnozowanych i będzie wymagać bardziej zaawansowanego leczenia i intensywnej opieki – alarmują autorzy raportu „Rozwój terapii lekowych w leczeniu chorych na nowotwory”.

Zachęcamy do przeczytania pełnego artykułu w serwisie mp.pl

https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/aktualnosci/244709,z-powodu-pandemii-nowotwory-beda-wykrywane-w-pozniejszym-stadium-rozwoju

Wyniki retrospektywnej analizy zakażeń COVID-19 u pacjentów onkologicznych w Wuhan: szczegółowa charakterystyka przypadków o ciężkim przebiegu infekcji

Analiza czynników ryzyka związanych z przyjęciem na Oddział Intensywnej Terapii, koniecznością zastosowania wentylacji mechanicznej lub zgonem.


Publikacja naukowa: Zhang L, Zhu F, Xie L, et al. Clinical characteristics of COVID-19-infected cancer patients: A retrospective case study in three hospitals within Wuhan, China. Annals of Oncology;
Praca opublikowana 23 marca 2020. DOI: https://doi.org/10.1016/j.annonc.2020.03.296

Zespół badawczy złożony z klinicystów pracujących w trzech szpitalach w Wuhan (Chiny), kierowany przez dr Min Zhou z Oddziału Medycyny Oddechowej i Opieki Krytycznej w Szpitalu Tongji, przeprowadził retrospektywną analizę przypadków klinicznych 28 pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-19. Szczególną uwagę poświęcono ocenie czynników ryzyka związanych z przyjęciem na Oddział Intensywnej Terapii, stosowaniem wentylacji mechanicznej lub zgonem.
Grupa pacjentów uwzględniona w badaniu wykazała słabą odpowiedź na terapię. Ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań było zwiększone, szczególnie jeśli ostatni cykl leczenia przeciwnowotworowego miał miejsce w ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19. Wyniki badań zostały opublikowane 23 marca 2020 r. w czasopiśmie Annals of Oncology.

Podobnie jak inne koronawirusy, SARS-CoV-2 powoduje przede wszystkim infekcje dróg oddechowych. Zespół badawczy pod kierownictwem dr Min Zhou stwierdził, że dane opublikowane w czasopiśmie The Lancet Oncology dotyczące 18 pacjentów onkologicznych wyodrębnionych z grupy 2007 przypadków z COVID-19 w Chinach stanowi stosunkowo małą reprezentację o ograniczonej informacji klinicznej i wysokiej niejednorodności przebiegu choroby. Dlatego istotne kwestie dotyczące zasad leczenia pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonymi COVID-19 pozostają niejasne.

Istnieje pilna potrzeba odpowiedzi na pytanie, czy przebieg infekcji u pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-19 ma odmienny przebieg kliniczny i czy charakteryzuje się gorszym rokowaniem, takim jak śmierć z powodu zakażenia lub ciężkie zapalenie płuc, oraz czy pacjenci powinni kontynuować terapię przeciwnowotworową w trakcie infekcji. Zespół badawczy z Wuhan miał na celu zbadanie tych problemów, przeprowadzając retrospektywne badanie pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonymi COVID-19.
Analizie zostali poddani pacjenci onkologiczni z laboratoryjnie potwierdzoną infekcją COVID-19. Dane kliniczne zebrano z dokumentacji medycznej pacjentów prowadzonej od 13 stycznia 2020 r. do 26 lutego 2020 r. Łącznie uwzględniono 28 pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonych COVID-19. Spośród nich, 17 pacjentów (60,7%) stanowili mężczyźni. Mediana wieku wynosiła 65 lat. Rak płuc był najczęstszym rodzajem nowotworu w badanej grupie: występował u 7 pacjentów (25,0%), rak przełyku zdiagnozowano u 4 pacjentów (14,3%), a rak piersi u 3 pacjentek (10,7%). U 10 pacjentów (35,7%) stwierdzono nowotwór złośliwy w stadium IV. U ośmiu pacjentów (28,6%) prawdopodobnie doszło do zakażenia wirusem SARS-CoV-2 podczas pobytu w szpitalu.

Wszyscy pacjenci byli w przeszłości poddani leczeniu przeciwnowotworowemu. W ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19, 6 pacjentów (21,4%) leczono co najmniej jednym rodzajem terapii przeciwnowotworowej, takim jak: chemioterapia u 3 pacjentów (10,7%), terapia celowana u 2 pacjentów (7,1%), radioterapia u 1 pacjenta (3,6%), immunoterapia u 1 pacjenta (3,6%); jeden z nich otrzymał leczenie skojarzone w postaci chemioterapii i immunoterapii.
Określono dwie główne grupy pacjentów: 8 pacjentów (28,6%), u których doszło do zakażenia COVID-19 w trakcie terapii przeciwnowotworowej w szpitalu i 20 pacjentów (71,4%), którzy zarazili się w swoich społecznościach. Oprócz nowotworu złośliwego, 11 pacjentów (39,2%) miało co najmniej jedną lub więcej chorób współistniejących.W badanej grupie występowały następujące objawy kliniczne: gorączka u 23 pacjentów (82,1%), suchy kaszel u 22 pacjentów (81%) i duszność u 14 pacjentów (50,0%), a także limfopenia u 23 pacjentów (82,1%), wysoka poziom białka C-reaktywnego u 23 pacjentów (82,1%), niedokrwistość u 21 pacjentów (75,0%) i hipoproteinemia u 25 pacjentów (89,3%).
Częstym obrazem w tomografii komputerowej CT klatki piersiowej były zacienienia typu mlecznego szkła, które stwierdzono u 21 pacjentów (75,0%) i niejednolita konsolidacja płuc u 13 pacjentów (46,3%).
Ogółem 22 pacjentów (78,6%) poddano terapii tlenowej, wobec 10 pacjentów (35,7%) zastosowano inwazyjną wentylację mechaniczną, a 2 pacjentów (7,1%) wymagało intubacji dotchawiczej i wentylacji inwazyjnej z powodu postępującej hipoksji. Znacząco więcej cięższych przypadków poddano wentylacji mechanicznej (nieinwazyjnej: 53,3% vs 0%, p <0,001; inwazyjnej: 13,3% vs 0%, p <0,001) w porównaniu z przypadkami nieciężkimi. Mediana okresu wentylacji mechanicznej dla wentylacji nieinwazyjnej i inwazyjnej wyniosła 2,5 dnia. Żaden z ciężkich pacjentów nie został poddany pozaustrojowemu dotlenianiu krwi.

W badanej grupie, 20 pacjentom (71,4%) przepisano co najmniej jeden środek przeciwwirusowy, a 9 pacjentom (32,1%) podano kombinację środków przeciwwirusowych. Empiryczną antybiotykoterapię zastosowano u 23 pacjentów (82,1%). Kortykosteroidy podano ogólnoustrojowo 15 pacjentom (53,6%). Terapię kortykosteroidami prowadzono częściej u pacjentów w ciężkim stanie (12/15, 80%) niż u nieciężkich przypadków (3/13, 23,1%). Siedmiu z ośmiu pacjentów z zespołem ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) otrzymało kortykosteroidy ogólnoustrojowo. Dawka i okres stosowania kortykosteroidów u pacjentów w ciężkim stanie były wyższe niż u nieciężkich przypadków, ale różnica ta nie była znacząca. Ponadto immunoglobulinę podano dożylnie 12 pacjentom (35,7%)

Na dzień 26 lutego 2020 r., u 15 pacjentów (53,6%) wystąpiły ciężkie objawy kliniczne, 6 pacjentów (21,4%) zostało przyjętych na Oddział Intensywnej Terapii, 10 pacjentów (35,7%) miało komplikacje zagrażające życiu, a 8 pacjentów (28,6%) zmarło.
Spośród 10 pacjentów z nowotworem złośliwym w IV stadium, u 7 pacjentów (70%) wystąpiły ciężkie objawy zakażenia COVID-19, natomiast wśród pacjentów o niższym stopniu zaawansowania nowotworu niż IV, 44,4% doświadczyło ciężkich objawów infekcji.
Wśród 6 pacjentów onkologicznych, którzy otrzymali leczenie przeciwnowotworowe w ciągu 14 dni od rozpoznania zakażenia COVID-19, u 5 pacjentów (83%) wystąpiły ciężkie objawy infekcji. Ponadto, ciężkie objawy choroby wystąpiły u 11 z 13 pacjentów (84,6%) z niejednolitą konsolidacją płuc wykazaną w badaniu CT podczas przyjęcia do szpitala.

Najczęstszym powikłaniem był zespół ostrej niewydolności oddechowej stwierdzony u 8 pacjentów (28,6%), wstrząs septyczny u 1 pacjenta (3,6%) i ostry zawał mięśnia sercowego (AMI) u 1 pacjenta (3,6%). Prawdopodobnie u dwóch pacjentów (7,1%) występowała zatorowość płucna.
Średni czas pobytu w szpitalu u 10 z 28 pacjentów (35,7%) wynosił 13,5 dnia; 10 pacjentów (35,7%) było nadal hospitalizowanych, a mediana czasu pobytu wynosiła 19 dni.
Spośród 28 pacjentów, 8 pacjentów (28,6%) zmarło, a mediana wynosiła 16 dni od przyjęcia do śmierć. Przyczyną śmierci był zespół ostrej niewydolności oddechowej stwierdzony u 5 pacjentów (62,5%), zatorowość płucna u 1 pacjenta (12,5%), wstrząs septyczny u 1 pacjenta (12,5%) i ostry zawał mięśnia sercowego u 1 pacjenta (12,5%).

Przy pomocy jednoczynnikowego modelu proporcjonalnego hazardu Coxa określono, że pacjenci onkologiczni, którzy otrzymali leczenie przeciwnowotworowe w ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19, byli w grupie większego ryzyka wystąpienia ciężkich objawów infekcji. Co więcej, niejednolita konsolidacja płuc w badaniu CT przy przyjęciu do szpitala, sugerowała podwyższone ryzyko wystąpienia ciężkich objawów w porównaniu z pacjentami bez niejednolitej konsolidacji płuc.
Podobne wyniki zaobserwowano w wieloczynnikowym modelu proporcjonalnego hazardu Coxa skorygowanym o wiek i płeć pacjentów. Jeśli terapia przeciwnowotworowa była prowadzona w ciągu ostatnich 14 dni, znacznie zwiększało to ryzyko wystąpienia ciężkich objawów przy współczynniku ryzyka (HR) 4,079 (95% przedział ufności [CI] 1,086-15,322, p = 0,037). Ponadto niejednolita konsolidacja płuc w badaniu CT wykonanym po przyjęciu do szpitala była związana z wyższym ryzykiem wystąpienia ciężkich objawów (HR 5,438; 95% CI 1,498–19,748, p = 0,010).

Po ocenie wszystkich ograniczeń niniejszego badania, autorzy podkreślili, że niezbędne jest prowadzenie dalszych analiz uwzględniających większą liczbę pacjentów rekrutowanych prospektywnie w celu szerszego określenia czynników ryzyka ciężkich objawów infekcji u pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-1

Źródło oryginalnego tekstu: https://www.esmo.org/oncology-news/findings-from-a-retrospective-case-study-of-covid-19-infection-in-cancer-patients-in-wuhan-an-emphasis-on-severe-events?hit=some

Koronawirus a inne choroby

Objawy zakażenia koronawirusem mogą pojawić się 2-14 dni po ekspozycji i najczęściej obejmują wystąpienie:

  • gorączki,
  • zmęczenia,
  • suchego kaszlu.

Niektórzy pacjenci mogą odczuwać bóle, przekrwienie błony śluzowej nosa, katar, ból gardła lub biegunkę. Objawy te są zwykle łagodne i rozwijają się stopniowo.
Niektóre osoby zarażają się, ale nie rozwijają żadnych objawów i nie czują się źle.

Koronawirus i rak płuc: jakie są fakty?

Koronawirus stanowi wyjątkowe zagrożenie dla osób starszych powyżej 70. roku życia i osób z osłabionym układem odpornościowym, w tym pacjentów z nowotworami. Wczesne badania przeprowadzone na pacjentach z rakiem płuca wskazują, że wirus ten łatwo infekuje płuca i może powodować ich zapalenie, czyniąc pacjentów z rakiem płuca szczególnie podatnymi na zakażenie.

Do grup osób narażonych na większe ryzyko na zachorowania na COVID-19 zaliczono również: 

  • Osoby z chorobami płuc, w tym przewlekłą obturacyjną chorobą płuc,
  • Osoby z nadciśnieniem tętniczym,
  • Osoby z cukrzycą,
  • Osoby z chorobami serca,
  • Osoby z chorobami nerek,
  • Osoby, których układ odpornościowy jest osłabiony przez chemioterapię lub  glikokortykosteroidy.

Co mogę zrobić, jeżeli ja lub mój bliski jesteśmy w grupie wysokiego ryzyka?

  1. Zostań w domu.
  2. Upewnij się, że masz dostęp do leków przyjmowanych przewlekle i zapasów żywieniowych na wypadek, gdybyś musiał zostać w domu przez dłuższy czas.
  3. Kiedy wychodzisz na zewnątrz, trzymaj się z dala od chorych, ograniczaj bliski kontakt i często myj ręce wodą z mydłem, najlepiej przez około 30 sekund.
  4. Unikaj dotykania twarzy, w tym ust, nosa oczu.
  5. Pamiętaj o regularnej dezynfekcji telefonu komórkowego.
  6. Unikaj tłumów (nawet zgromadzeń poniżej 50 osób), szczególnie w słabo wentylowanych pomieszczeniach.
  7. Ogranicz podróże krajowe tylko do niezbędnego minimum.
  8. Powstrzymaj się przed podróżami zagranicznymi.

Pamiętajmy również o zakrywaniu ust i nosa podczas kichania i kaszlu okolicą dołu łokciowego, a nie dłonią. Jeżeli wykorzystujesz do zasłaniania ust i nosa chusteczki, najlepiej użyć jednorazowej i od razu ja wyrzucić. 

Warto również zadbać o to, by w bliskim otoczeniu zawsze znajdował się naładowany telefon z przygotowanymi wcześniej numerami telefonów do lekarza rodzinnego, pogotowia, szpitala zakaźnego czy sanepidu.

Czego nie powinieneś/-aś robić:

Nie czytaj ani nie udostępniaj informacji o koronawirusie ze stron internetowych, które nie są prowadzone przez wiarygodne organizacje zajmujące się badaniami nad zdrowiem publicznym. W razie wątpliwości sprawdź informacje, które chcesz przeczytać lub opublikować np. na stronie Ministerstwa Zdrowia, CDC, WHO lub odnośnych towarzystw naukowych.

W jaki sposób mogę wspomóc mój układ odpornościowy?

  1. Zadbaj o właściwą higienę snu, śpij w nocy minimum sześć godzin.
  2. Wskazany jest umiarkowany wysiłek fizyczny: spacery, nordic walking, jazda na rowerze, bieganie truchtem.
  3. Zadbaj o różnorodne, zbilansowane posiłki.
  4. Unikaj stresu. 
  5. Rzuć palenie papierosów.

Źródła informacji:

  1. Tian S, Hu W, Niu L, Liu H, Xu H, S. X. Pulmonary pathology of early phase 2019 novel coronavirus (COVID-19) pneumonia in two patients with lung cancer. Journal of Thoracic Oncology. 2020.
  2. Fauci AS, Lane HC, Redfield RR. Covid-19 – Navigating the Uncharted. N Engl J Med. 2020.
  3. Nishiura H, Linton NM, Akhmetzhanov AR. Serial interval of novel coronavirus (COVID-19) infections. Int J Infect Dis. 2020.
  4. Liang W, Guan W, Chen R, et al. Cancer patients in SARS-CoV-2 infection: a nationwide analysis in China. Lancet Oncol. 2020;21(3):335-337.
  5. Del Rio C, Malani PN. 2019 Novel Coronavirus-Important Information for Clinicians. JAMA. 2020.
  6. CDC Centers for Disease Control and Prevention https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html
  7. American Cancer Society https://www.cancer.org/latest-news/common-questions-about-the-new-coronavirus-outbreak.html
  8. Seattle Cancer Care Alliance https://www.seattlecca.org/blog/2020/01/what-we-know-so-far-about-covid-19-coronavirus