Pacjent w badaniach klinicznych – Projekt Agencji Badań Medycznych

Badania kliniczne stanowią kluczowy element pozwalający na opracowanie nowych terapii, metod diagnostycznych czy też wdrożenie nowatorskich procedur chirurgicznych. Dzięki tego typu badaniom możliwe jest dokładne zbadanie bezpieczeństwa przygotowywanych metod terapeutycznych oraz określenie korzyści i ryzyka związanego z ich stosowaniem.

W toku rekrutacji Pacjentów do badań klinicznych niezwykle istotne jest publikowanie rzetelnych i wiarygodnych informacji o planie i przebiegu badania, stosowanych procedurach, możliwych działaniach niepożądanych. Aby zwiększyć świadomość Pacjentów o dostępnych badaniach klinicznych, które niejednokrotnie są jedyną szansą na wdrożenie skutecznej terapii, zainicjowano projekt Pacjent w badaniach klinicznych. Koordynatorem tego przedsięwzięcia wspierającego Pacjentów zainteresowanych dostępem do rzetelnych informacji w dziedzinie badań klinicznych jest Agencja Badań Medycznych. W ramach niniejszego projektu przygotowano stronę internetową https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl, gdzie osoby zainteresowane znajdą bazę wiedzy o badaniach klinicznych, zasadach uczestnictwa w tego typu badaniach prowadzonych w Polsce, a także będą mogli zapoznać się ze specjalistycznymi zwrotami używanymi w tym obszarze oraz przeczytać historie Pacjentów-uczestników badań klinicznych. Strona internetowa budowana jest przez zespół partnerów reprezentujących zarówno interesy Pacjentów, ośrodki prowadzące badania kliniczne, jak i przemysł farmaceutyczny.

W niniejszym wpisie przedstawiamy Państwu artykuł przygotowany przez Panią Bernardettę Wiśniewską, specjalistkę ds. badań klinicznych w Agencji Badań Medycznych.

Idea
Projekt pod nazwą Pacjent w badaniach klinicznych powstał w 2018 r. dzięki pomysłowi Fundacji Urszuli Jaworskiej przy koordynacji Polskiego Funduszu Rozwoju oraz współpracy i wsparciu wielu osób i instytucji w tym organizacji pozarządowych, jak również sektora publicznego i prywatnego. Projekt został zainaugurowany 14 listopada 2018 r. podczas konferencji prasowej Ministerstwa Zdrowia. Wówczas to ruszyła kampania informacyjna, która do popularyzacji tematyki badań klinicznych posługiwała się stroną internetową www.pacjentwbadaniach.pl.

Na mocy zawartego Porozumienia o Współpracy zawartego 22 maja 2019 r. koordynacja projektu została przekazana do Agencji Badań Medycznych (ABM). Od tego czasu wszyscy partnerzy pracowali nad nową odsłoną projektu m.in. podczas cyklicznych spotkań w siedzibie ABM. Bardzo ważną rolę propagatorską pełni Ministerstwo Zdrowia. Natomiast partnerami projektu z sektora publicznego są: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych oraz Instytut “Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”. Pacjentów w projekcie stale reprezentuje Fundacja Urszuli Jaworskiej i Polska Unia Organizacji Pacjentów “Obywatele dla Zdrowia”. Pozostali partnerzy z branży biotechnologicznej i farmaceutycznej to: Stowarzyszenie GCPpl, Związek Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA, Polski Związek Pracodawców Firm Prowadzących Badania Kliniczne na Zlecenie POLCRO oraz PZPPF – Polski Związek Pracodawców Przemysłu Farmaceutycznego. Stałymi Patronami Honorowymi pozostają: Rzecznik Praw Pacjenta oraz Ministerstwo Rozwoju.

W wyniku wspólnej pracy Agencji Badań Medycznych oraz partnerów projektu stworzono nową stronę internetową, pod którą projekt funkcjonuje od 17 lutego 2020 r. https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/. W domenie ABM zaktualizowano dotychczasowe treści, jak również dodano wiele nowych zakładek, poszerzających zasób wiedzy z zakresu badań klinicznych, np. informacje dotyczące historii badań klinicznych, rodzajów badań klinicznych, czym są badania produktów leczniczych, a czym są badania wyrobów medycznych i wiele innych.

Cel
Celem projektu jest dostarczenie polskim Pacjentom i ich rodzinom rzetelnej i aktualnej wiedzy na temat badań klinicznych w jak najbardziej przystępnej formie i zawartej w jednym serwisie https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/. Szerząc wiedzę na temat badań klinicznych chcemy obalić piętrzące się wokół tego tematu mity, które zniekształcają obraz badań klinicznych w odbiorze społecznym. Chcielibyśmy, aby portal https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/  był wiarygodnym źródłem informacji nie tylko dla Pacjentów, ale dla wszystkich osób zainteresowanych tą tematyką. Tak więc każdy znajdzie tu dla siebie interesujące i praktyczne treści podane w zrozumiały sposób. Serwis jest repozytorium wiedzy w zakresie standardów, procedur i wymagań dotyczących procesu przystępowania do badania klinicznego, dalej – uczestnictwa w badaniu oraz zakończenia udziału w badaniu klinicznym. Na stronach serwisu można znaleźć wiele cennych wskazówek dotyczących np. zasad prowadzenia badań klinicznych, samej kwalifikacji pacjentów do badań i ich przebiegu, a nawet historii Pacjentów, którzy byli uczestnikami badań. Dzięki portalowi przypominamy o tym,  jak ważna jest rola lekarzy POZ, do których trafiają Pacjenci, którzy zamierzają wziąć udział w badaniu klinicznym lub już są uczestnikami takiego badania. Nie do przecenienia są wskazówki dotyczące tego, o co warto spytać lekarza – badacza przed podjęciem świadomej decyzji o przystąpieniu do badania klinicznego, (przed podpisaniem zgody na udział w badaniu klinicznym). Do dyspozycji użytkowników portalu przekazujemy także linki do obecnie dostępnych baz badań klinicznych (w języku polskim i angielskim).

„Chorzy i ich rodziny stale czekają na nowe, coraz skuteczniejsze i bezpieczniejsze terapie. Dzięki badaniom dokonuje się postęp w medycynie, a Pacjenci mogą być leczeni innowacyjnymi lekami. Jednak, aby chorzy mieli szansę na skorzystanie z badań klinicznych, muszą rozumieć wszystkie „za i przeciw” – podkreśla Bogna Cichowska-Duma, Dyrektor Generalny Związku Pracodawców Innowacyjnych Firm Farmaceutycznych INFARMA.

Wyzwania
Poza koordynacją projektu chcielibyśmy w przyszłości stworzyć nową wyszukiwarkę badań klinicznych, dzięki której Pacjent będzie w stanie otrzymać precyzyjne informacje na temat konkretnych ośrodków badań klinicznych prowadzących rekrutację Pacjentów w badaniach klinicznych danej jednostki chorobowej. Rozwiązanie to wymaga jednak wprowadzenia zmian prawnych. Agencja Badań Medycznych w dn. 29 stycznia br. przekazała do Ministra Zdrowia  projekt ustawy o badaniach klinicznych produktów leczniczych, który zawiera bardzo ważne zmiany z punktu widzenia Pacjenta między innymi umożliwia uruchomienie bardziej zaawansowanej bazy badań klinicznych poprzez uzyskanie przez Agencję dostępu do  centralnej ewidencji badań prowadzonej przez Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPLWMiPB). Zatem możliwe będzie uruchomienie powszechnie dostępnej i co ważne polskojęzycznej bazy badań klinicznych, z której użytkownicy będą mogli czerpać informacje o prowadzonych aktualnie badaniach. Nowa regulacja dostosować ma polskie prawo do norm unijnych, ale przede wszystkim ma za zadanie uporządkować rynek badań klinicznych w naszym kraju, uczynić go atrakcyjnym dla podmiotów niekomercyjnych i komercyjnych, a jednocześnie bezpieczniejszym i bardziej dostępnym dla Pacjentów.

Mamy nadzieję, że uaktualniona i uzupełniona o nowe treści strona https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/ zostanie rozpropagowana szerokiemu gremium obywateli, aby służyć jako bazowe źródło informacji na temat badań klinicznych oraz stanie się platformą komunikacji z Pacjentami i/lub ich rodzinami. Pragniemy edukować Pacjentów tak, aby w pełni świadomie mogli podejmować decyzje związane z procesem leczenia.

Jak informuje Pan Mariusz Błaszczyk – przedstawiciel Fundacji Urszuli Jaworskiej: „Rzetelna i pełna informacja o badaniach klinicznych jest dla Pacjentów niezmiernie ważna. Pacjenci powinni ją móc otrzymać już na początku diagnozy, tak by mogli świadomie podejmować decyzje o tym jak ma przebiegać ich ścieżka leczenia. Obecnie często badania kliniczne traktowane są jako leczenie ostatniej szansy, może to powodować u Pacjentów trudności w ocenie korzyści i ryzyka związanego z badaniami klinicznymi. Powinniśmy to zmienić”.

Aktualne informacje o projekcie można znaleźć również na Facebook:

https://www.facebook.com/pacjentwbadaniach/

Nota o autorze:
Bernadetta Wiśniewska
Pracuje w Agencji Badań Medycznych na stanowisku specjalisty ds. badań klinicznych w dziale Centrum Rozwoju Badań Klinicznych odpowiedzialnym za wsparcie badań klinicznych w Polsce. Pełni również funkcję koordynatora w ramach europejskiej organizacji ECRIN-ERIC, tym samym biorąc udział w tworzeniu polskiego oddziału POLCRIN oraz pomagając w interakcji między zarządem ECRIN oraz jego oddziałami w Europie, a POLCRIN. Posiada 9 doświadczenie w pracy w firmach farmaceutycznych i CRO.

Wyniki retrospektywnej analizy zakażeń COVID-19 u pacjentów onkologicznych w Wuhan: szczegółowa charakterystyka przypadków o ciężkim przebiegu infekcji

Analiza czynników ryzyka związanych z przyjęciem na Oddział Intensywnej Terapii, koniecznością zastosowania wentylacji mechanicznej lub zgonem.


Publikacja naukowa: Zhang L, Zhu F, Xie L, et al. Clinical characteristics of COVID-19-infected cancer patients: A retrospective case study in three hospitals within Wuhan, China. Annals of Oncology;
Praca opublikowana 23 marca 2020. DOI: https://doi.org/10.1016/j.annonc.2020.03.296

Zespół badawczy złożony z klinicystów pracujących w trzech szpitalach w Wuhan (Chiny), kierowany przez dr Min Zhou z Oddziału Medycyny Oddechowej i Opieki Krytycznej w Szpitalu Tongji, przeprowadził retrospektywną analizę przypadków klinicznych 28 pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-19. Szczególną uwagę poświęcono ocenie czynników ryzyka związanych z przyjęciem na Oddział Intensywnej Terapii, stosowaniem wentylacji mechanicznej lub zgonem.
Grupa pacjentów uwzględniona w badaniu wykazała słabą odpowiedź na terapię. Ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań było zwiększone, szczególnie jeśli ostatni cykl leczenia przeciwnowotworowego miał miejsce w ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19. Wyniki badań zostały opublikowane 23 marca 2020 r. w czasopiśmie Annals of Oncology.

Podobnie jak inne koronawirusy, SARS-CoV-2 powoduje przede wszystkim infekcje dróg oddechowych. Zespół badawczy pod kierownictwem dr Min Zhou stwierdził, że dane opublikowane w czasopiśmie The Lancet Oncology dotyczące 18 pacjentów onkologicznych wyodrębnionych z grupy 2007 przypadków z COVID-19 w Chinach stanowi stosunkowo małą reprezentację o ograniczonej informacji klinicznej i wysokiej niejednorodności przebiegu choroby. Dlatego istotne kwestie dotyczące zasad leczenia pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonymi COVID-19 pozostają niejasne.

Istnieje pilna potrzeba odpowiedzi na pytanie, czy przebieg infekcji u pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-19 ma odmienny przebieg kliniczny i czy charakteryzuje się gorszym rokowaniem, takim jak śmierć z powodu zakażenia lub ciężkie zapalenie płuc, oraz czy pacjenci powinni kontynuować terapię przeciwnowotworową w trakcie infekcji. Zespół badawczy z Wuhan miał na celu zbadanie tych problemów, przeprowadzając retrospektywne badanie pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonymi COVID-19.
Analizie zostali poddani pacjenci onkologiczni z laboratoryjnie potwierdzoną infekcją COVID-19. Dane kliniczne zebrano z dokumentacji medycznej pacjentów prowadzonej od 13 stycznia 2020 r. do 26 lutego 2020 r. Łącznie uwzględniono 28 pacjentów z nowotworami złośliwymi zakażonych COVID-19. Spośród nich, 17 pacjentów (60,7%) stanowili mężczyźni. Mediana wieku wynosiła 65 lat. Rak płuc był najczęstszym rodzajem nowotworu w badanej grupie: występował u 7 pacjentów (25,0%), rak przełyku zdiagnozowano u 4 pacjentów (14,3%), a rak piersi u 3 pacjentek (10,7%). U 10 pacjentów (35,7%) stwierdzono nowotwór złośliwy w stadium IV. U ośmiu pacjentów (28,6%) prawdopodobnie doszło do zakażenia wirusem SARS-CoV-2 podczas pobytu w szpitalu.

Wszyscy pacjenci byli w przeszłości poddani leczeniu przeciwnowotworowemu. W ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19, 6 pacjentów (21,4%) leczono co najmniej jednym rodzajem terapii przeciwnowotworowej, takim jak: chemioterapia u 3 pacjentów (10,7%), terapia celowana u 2 pacjentów (7,1%), radioterapia u 1 pacjenta (3,6%), immunoterapia u 1 pacjenta (3,6%); jeden z nich otrzymał leczenie skojarzone w postaci chemioterapii i immunoterapii.
Określono dwie główne grupy pacjentów: 8 pacjentów (28,6%), u których doszło do zakażenia COVID-19 w trakcie terapii przeciwnowotworowej w szpitalu i 20 pacjentów (71,4%), którzy zarazili się w swoich społecznościach. Oprócz nowotworu złośliwego, 11 pacjentów (39,2%) miało co najmniej jedną lub więcej chorób współistniejących.W badanej grupie występowały następujące objawy kliniczne: gorączka u 23 pacjentów (82,1%), suchy kaszel u 22 pacjentów (81%) i duszność u 14 pacjentów (50,0%), a także limfopenia u 23 pacjentów (82,1%), wysoka poziom białka C-reaktywnego u 23 pacjentów (82,1%), niedokrwistość u 21 pacjentów (75,0%) i hipoproteinemia u 25 pacjentów (89,3%).
Częstym obrazem w tomografii komputerowej CT klatki piersiowej były zacienienia typu mlecznego szkła, które stwierdzono u 21 pacjentów (75,0%) i niejednolita konsolidacja płuc u 13 pacjentów (46,3%).
Ogółem 22 pacjentów (78,6%) poddano terapii tlenowej, wobec 10 pacjentów (35,7%) zastosowano inwazyjną wentylację mechaniczną, a 2 pacjentów (7,1%) wymagało intubacji dotchawiczej i wentylacji inwazyjnej z powodu postępującej hipoksji. Znacząco więcej cięższych przypadków poddano wentylacji mechanicznej (nieinwazyjnej: 53,3% vs 0%, p <0,001; inwazyjnej: 13,3% vs 0%, p <0,001) w porównaniu z przypadkami nieciężkimi. Mediana okresu wentylacji mechanicznej dla wentylacji nieinwazyjnej i inwazyjnej wyniosła 2,5 dnia. Żaden z ciężkich pacjentów nie został poddany pozaustrojowemu dotlenianiu krwi.

W badanej grupie, 20 pacjentom (71,4%) przepisano co najmniej jeden środek przeciwwirusowy, a 9 pacjentom (32,1%) podano kombinację środków przeciwwirusowych. Empiryczną antybiotykoterapię zastosowano u 23 pacjentów (82,1%). Kortykosteroidy podano ogólnoustrojowo 15 pacjentom (53,6%). Terapię kortykosteroidami prowadzono częściej u pacjentów w ciężkim stanie (12/15, 80%) niż u nieciężkich przypadków (3/13, 23,1%). Siedmiu z ośmiu pacjentów z zespołem ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) otrzymało kortykosteroidy ogólnoustrojowo. Dawka i okres stosowania kortykosteroidów u pacjentów w ciężkim stanie były wyższe niż u nieciężkich przypadków, ale różnica ta nie była znacząca. Ponadto immunoglobulinę podano dożylnie 12 pacjentom (35,7%)

Na dzień 26 lutego 2020 r., u 15 pacjentów (53,6%) wystąpiły ciężkie objawy kliniczne, 6 pacjentów (21,4%) zostało przyjętych na Oddział Intensywnej Terapii, 10 pacjentów (35,7%) miało komplikacje zagrażające życiu, a 8 pacjentów (28,6%) zmarło.
Spośród 10 pacjentów z nowotworem złośliwym w IV stadium, u 7 pacjentów (70%) wystąpiły ciężkie objawy zakażenia COVID-19, natomiast wśród pacjentów o niższym stopniu zaawansowania nowotworu niż IV, 44,4% doświadczyło ciężkich objawów infekcji.
Wśród 6 pacjentów onkologicznych, którzy otrzymali leczenie przeciwnowotworowe w ciągu 14 dni od rozpoznania zakażenia COVID-19, u 5 pacjentów (83%) wystąpiły ciężkie objawy infekcji. Ponadto, ciężkie objawy choroby wystąpiły u 11 z 13 pacjentów (84,6%) z niejednolitą konsolidacją płuc wykazaną w badaniu CT podczas przyjęcia do szpitala.

Najczęstszym powikłaniem był zespół ostrej niewydolności oddechowej stwierdzony u 8 pacjentów (28,6%), wstrząs septyczny u 1 pacjenta (3,6%) i ostry zawał mięśnia sercowego (AMI) u 1 pacjenta (3,6%). Prawdopodobnie u dwóch pacjentów (7,1%) występowała zatorowość płucna.
Średni czas pobytu w szpitalu u 10 z 28 pacjentów (35,7%) wynosił 13,5 dnia; 10 pacjentów (35,7%) było nadal hospitalizowanych, a mediana czasu pobytu wynosiła 19 dni.
Spośród 28 pacjentów, 8 pacjentów (28,6%) zmarło, a mediana wynosiła 16 dni od przyjęcia do śmierć. Przyczyną śmierci był zespół ostrej niewydolności oddechowej stwierdzony u 5 pacjentów (62,5%), zatorowość płucna u 1 pacjenta (12,5%), wstrząs septyczny u 1 pacjenta (12,5%) i ostry zawał mięśnia sercowego u 1 pacjenta (12,5%).

Przy pomocy jednoczynnikowego modelu proporcjonalnego hazardu Coxa określono, że pacjenci onkologiczni, którzy otrzymali leczenie przeciwnowotworowe w ciągu 14 dni od rozpoznania COVID-19, byli w grupie większego ryzyka wystąpienia ciężkich objawów infekcji. Co więcej, niejednolita konsolidacja płuc w badaniu CT przy przyjęciu do szpitala, sugerowała podwyższone ryzyko wystąpienia ciężkich objawów w porównaniu z pacjentami bez niejednolitej konsolidacji płuc.
Podobne wyniki zaobserwowano w wieloczynnikowym modelu proporcjonalnego hazardu Coxa skorygowanym o wiek i płeć pacjentów. Jeśli terapia przeciwnowotworowa była prowadzona w ciągu ostatnich 14 dni, znacznie zwiększało to ryzyko wystąpienia ciężkich objawów przy współczynniku ryzyka (HR) 4,079 (95% przedział ufności [CI] 1,086-15,322, p = 0,037). Ponadto niejednolita konsolidacja płuc w badaniu CT wykonanym po przyjęciu do szpitala była związana z wyższym ryzykiem wystąpienia ciężkich objawów (HR 5,438; 95% CI 1,498–19,748, p = 0,010).

Po ocenie wszystkich ograniczeń niniejszego badania, autorzy podkreślili, że niezbędne jest prowadzenie dalszych analiz uwzględniających większą liczbę pacjentów rekrutowanych prospektywnie w celu szerszego określenia czynników ryzyka ciężkich objawów infekcji u pacjentów onkologicznych zakażonych COVID-1

Źródło oryginalnego tekstu: https://www.esmo.org/oncology-news/findings-from-a-retrospective-case-study-of-covid-19-infection-in-cancer-patients-in-wuhan-an-emphasis-on-severe-events?hit=some

Koronawirus a inne choroby

Objawy zakażenia koronawirusem mogą pojawić się 2-14 dni po ekspozycji i najczęściej obejmują wystąpienie:

  • gorączki,
  • zmęczenia,
  • suchego kaszlu.

Niektórzy pacjenci mogą odczuwać bóle, przekrwienie błony śluzowej nosa, katar, ból gardła lub biegunkę. Objawy te są zwykle łagodne i rozwijają się stopniowo.
Niektóre osoby zarażają się, ale nie rozwijają żadnych objawów i nie czują się źle.

Koronawirus i rak płuc: jakie są fakty?

Koronawirus stanowi wyjątkowe zagrożenie dla osób starszych powyżej 70. roku życia i osób z osłabionym układem odpornościowym, w tym pacjentów z nowotworami. Wczesne badania przeprowadzone na pacjentach z rakiem płuca wskazują, że wirus ten łatwo infekuje płuca i może powodować ich zapalenie, czyniąc pacjentów z rakiem płuca szczególnie podatnymi na zakażenie.

Do grup osób narażonych na większe ryzyko na zachorowania na COVID-19 zaliczono również: 

  • Osoby z chorobami płuc, w tym przewlekłą obturacyjną chorobą płuc,
  • Osoby z nadciśnieniem tętniczym,
  • Osoby z cukrzycą,
  • Osoby z chorobami serca,
  • Osoby z chorobami nerek,
  • Osoby, których układ odpornościowy jest osłabiony przez chemioterapię lub  glikokortykosteroidy.

Co mogę zrobić, jeżeli ja lub mój bliski jesteśmy w grupie wysokiego ryzyka?

  1. Zostań w domu.
  2. Upewnij się, że masz dostęp do leków przyjmowanych przewlekle i zapasów żywieniowych na wypadek, gdybyś musiał zostać w domu przez dłuższy czas.
  3. Kiedy wychodzisz na zewnątrz, trzymaj się z dala od chorych, ograniczaj bliski kontakt i często myj ręce wodą z mydłem, najlepiej przez około 30 sekund.
  4. Unikaj dotykania twarzy, w tym ust, nosa oczu.
  5. Pamiętaj o regularnej dezynfekcji telefonu komórkowego.
  6. Unikaj tłumów (nawet zgromadzeń poniżej 50 osób), szczególnie w słabo wentylowanych pomieszczeniach.
  7. Ogranicz podróże krajowe tylko do niezbędnego minimum.
  8. Powstrzymaj się przed podróżami zagranicznymi.

Pamiętajmy również o zakrywaniu ust i nosa podczas kichania i kaszlu okolicą dołu łokciowego, a nie dłonią. Jeżeli wykorzystujesz do zasłaniania ust i nosa chusteczki, najlepiej użyć jednorazowej i od razu ja wyrzucić. 

Warto również zadbać o to, by w bliskim otoczeniu zawsze znajdował się naładowany telefon z przygotowanymi wcześniej numerami telefonów do lekarza rodzinnego, pogotowia, szpitala zakaźnego czy sanepidu.

Czego nie powinieneś/-aś robić:

Nie czytaj ani nie udostępniaj informacji o koronawirusie ze stron internetowych, które nie są prowadzone przez wiarygodne organizacje zajmujące się badaniami nad zdrowiem publicznym. W razie wątpliwości sprawdź informacje, które chcesz przeczytać lub opublikować np. na stronie Ministerstwa Zdrowia, CDC, WHO lub odnośnych towarzystw naukowych.

W jaki sposób mogę wspomóc mój układ odpornościowy?

  1. Zadbaj o właściwą higienę snu, śpij w nocy minimum sześć godzin.
  2. Wskazany jest umiarkowany wysiłek fizyczny: spacery, nordic walking, jazda na rowerze, bieganie truchtem.
  3. Zadbaj o różnorodne, zbilansowane posiłki.
  4. Unikaj stresu. 
  5. Rzuć palenie papierosów.

Źródła informacji:

  1. Tian S, Hu W, Niu L, Liu H, Xu H, S. X. Pulmonary pathology of early phase 2019 novel coronavirus (COVID-19) pneumonia in two patients with lung cancer. Journal of Thoracic Oncology. 2020.
  2. Fauci AS, Lane HC, Redfield RR. Covid-19 – Navigating the Uncharted. N Engl J Med. 2020.
  3. Nishiura H, Linton NM, Akhmetzhanov AR. Serial interval of novel coronavirus (COVID-19) infections. Int J Infect Dis. 2020.
  4. Liang W, Guan W, Chen R, et al. Cancer patients in SARS-CoV-2 infection: a nationwide analysis in China. Lancet Oncol. 2020;21(3):335-337.
  5. Del Rio C, Malani PN. 2019 Novel Coronavirus-Important Information for Clinicians. JAMA. 2020.
  6. CDC Centers for Disease Control and Prevention https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/index.html
  7. American Cancer Society https://www.cancer.org/latest-news/common-questions-about-the-new-coronavirus-outbreak.html
  8. Seattle Cancer Care Alliance https://www.seattlecca.org/blog/2020/01/what-we-know-so-far-about-covid-19-coronavirus